…

Eğer bir yerlerde bir eksiklik göze çarpıyorsa, arkaplandaki boşluğu bulmaya çalışırız. İlla ki bir kusur, bir hata arar gözlerimiz. Hakikati de vardır; insan şaşar, bu yüzden söyledikleri kusurdan hâlî kalmaz. Herkes için böyledir. Bu kusuru en aza indirmek için okumak, yazmak, incelemek, eleştirmek, eleştirilmek, altını çizmek, üstünü karalamak, yanına yorum yazmak, sayfalara not almak gerekir. “Benim üslubum böyle değil” demeyin; çünkü eğer bunları yapmıyorsanız ya siz okumuyorsunuz, ya da okuduğunuz şeyler bunları yapmaya değmiyor.

Size altını çizeceğiniz, üstünü kara­layacağınız bir dergiden bahsetmek için anlatıyorum bunları. Ülke­mizdeki akademik doğurganlığın sağlıklı bebeklerinden biri Journal of Islamic Research. Rotterdam’daki Avrupa İslam Üniversitesi’nin çıkardığı bu akademik dergi, dört dilli kapağıyla (Arapça, İngilizce, Türkçe, Hollandaca) mesajını dün­yaya vermek istediğini baştan söy­lüyor.

Dergi, son sayısını Gazzâlî’ye ayırmış. Hani şu İslam düşüncesini dumura uğratan, filozof, kelamcı, fakih, alim Gazzâlî. Ama bu sayı, delilsiz-beylik sözlerle, hamaset ve kolaycılıkla, tembellikle ve kötü niyetle inşa edilmiş Gazzâlî tasav­vurundan sıyrılmak, gerçek Gazzâlî ile yüzleşmek niyetindeki yazılardan oluşuyor.

Öncelikle Gürbüz Deniz’in “The Method of Understanding Ghazali” (Gazzâlî’yi Anlama Metodu) isimli makalesiyle karşılaşıyoruz. Bir ilim adamını anlamak için, öncelikle onun metodunu ve kavramlarını, sonra düşünce dünyasını kavramak gerekir diyor Deniz. Bu amaçla Gazzâlî’nin kimlere hitaben neyi, hangi amaçla nasıl kitaplar/risaleler yazdığını araştırıyor. Daha çok Mişkât’ul-Envâr, Faysalu’t-Tefrika ve el-Munkız çevresinde ilerleyen yazıdan kısa bir çeviri yapmakta fayda var:

“Gazzâlî, hem avama, hem vasat seviyedeki bilginlere hem de kendisinin özel vurgusuyla rasih ulemaya (yüksek seviyedeki bilginlere) hitap eden eserler vücuda getirmiştir. Bu özelliği ile de Müslüman toplumun hemen her kesiminden okuyucu kitlesi bulmuş ve büyük kabul görmüştür. Bu sebeple İslâm düşüncesi hakkında fikir beyan eden herkes, bir şekilde Gazzâlî ile bağ kurarak kendi fikirlerine makul bir zemin oluşturmaya çalışmıştır/çalışmaktadır.”

İkinci makalede Mehmet Görmez, Gazzâlî’nin sünnet anlayışını masaya yatırıyor. Görmez’in makalesine göre, sünnî İslam’ın belkemiği olarak görülen Gazzâlî, hadisleri narrative/rivayet tarzında ele alıyordu, yani olgusal olarak değil rivayet edildiği şekliyle değerlendiriyordu. Buna rağmen kimi yerlerde, hadisleri olgusal bir temelde incelediği de vakidir. O, hadisleri hem şekil hem içerik olarak birlikte düşünüyor ve anlamı bu şekilde veriyordu. Gazzâlî’nin, “temizlik imanın yarısıdır” hadisini, fiziksel olmaktan çok deruni bir temizlikle açıklıyor oluşu da buna bir örnek olarak verilmiş.

Muhittin Macit, Gazzâlî’nin otobiyografik risalesi Munkız üzerine yazdığı makalesinde, risalede geçen krizin felsefik boyutlarını ele alıyor ve buradaki fikirlerin Filozofların Tutarsızlığı ve Mişkât’tekilerle paralelligini tartışıyor.

Bir diğer makale de Müfit Selim Saruhan’ın kaleme aldığı, Gazzâlî’­nin akılcılığını ahlaki/manevi anlamda konu edinen “On the Ethical Rationalism of al-Ghazali”. Gazzâlî, bilgiyi, ilhami, delili, nazari tanımlarken, kendinden sonrakilerin yolunu kapatan değil onlara yeni kapılar açan bir tarzda yazmıştır. Makalede, Gazzâlî’nin itham edildiği İslam dünyasının ilmi gerilemesini, onun bizzat kendi düşünceleriyle alt etme niyeti göze çarpıyor. Makalenin sonunda bu itham yersiz olduğu kadar, mesnetsiz de kalıyor.

Derginin ilerleyen sayfalarında Hay­rani Altıntaş’ın Munkız ile Descar­tes’in Metod Üzerine Konuşmalar’ı arasında yaptığı benzerlik gözlemini, Orhan Atalay’ın kaleminden İbn Rüşd’ün Eş’ariliğe yönelttiği eleştirileri, Hadi Ensar Ceylan’dan Gazzâ­lî’nin delalet anlayışını, Mesut Okumuş’un Madnûn el-Kebîr kitabının Gazzâlî’ye aidiyetine dair incelemesini, İbrahim Çapak’ın Gazzâlî mantığında bilginin formasyonu ve cedel araştırmasını, Mehmet Vural’ın makalesinden Gazzâlî usulünde klasik mantığın yerini, ve bendenizin makalesinden İbn Rüşd ve Gazzâlî’nin ayetleri farklı yorumlama üslubunu okuyabilirsiniz.

Gazzâlî, çok çalışıp çok düşünmenin günahını, bugünkü tüm eksikliklerimizi yüklenmekle ödüyor. Sanki gerçekten onun kitaplarını çok okuyor ve içine dalıyormuşuz gibi, geri kalmışsak ondan, felsefe bilmiyorsak ondan, bağnazsak ondan, cahilsek ondan biliyoruz.

Bu dergi de diğer bir günah işleyip, Gazzâlî’yi düşünüyor, düşündürtüyor. “Kabuğumda kalırım, dünya benim sanırım” demeyenler için, bu dergi okunacak, yazılacak bir mihrak. Ama bundan daha büyük günah işlemek isteyenler, daha cesur olmalılar; dünyaya seslenmek için, dilin barajını aşıp her anlamda, her alanda bu büyük “günah”a ortak olmalılar.

Mufredat 06′da yayinlanmistir.

Nesil Yayınları’ndan çıkan Bin Bahçıvan, Said Nursi’den İbretli Hikayeler isimli renkli resimli, Nursi’nin Risale’de kullandığı metaforik hikâyeleri çocuk diliyle aktarmak üzere hazırlanmış bir serinin dördüncü kitabı. Elimde kitabın iki baskısı var: Eylül 2003 ve Ağustos 2004. Bu iki baskıda, metin üzerinde herhangi bir değişiklik göremiyoruz. Fakat iki baskının en önemli farkı, kitapta anlatılan Padişah’ın kılık kıyafet yönetmeliği. 2003 baskısında bahçıvanlarda gördüğümüz sarık, fes, sakal, bıyık gibi öğeler, ikinci baskıda ortadan kalkmış. Hikâyenin kahramanı olan bahçıvanlar, aynı kıyafetlerle ve aynı hareketlerle karşımıza çıkıyorlar 2004 baskısında ama bu defa modern, sinekkaydı tıraşları ve açık başları ile. Tasarımcı yeni baskıda itina ile bütün sakalları kesmiş, Türk burma bıyıklarını daha “çağdaş” hâle getirmiş ve tüm şapkaları çıkarmış. Galiba 2003 ile 2004 arasında bir yerde, Padişah bahçıvanlara bir kılık kıyafet uygulaması getirmiş! Kendisi kavuk giymeye devam ederken, bahçıvanlar yeni kılıkları ile çıkmışlar zat-ı alilerin huzuruna. Anlaşılan bu padişahımız Tanzimat sonrasından. Modernleştiricilerden yani.

Eğer yayıncının bu değişikliği yapmadaki kaygısı, hikâyeleri bugünkü dile, çocuğun dünyasına getirmek idiyse, padişah-bahçıvan konseptinin tamamen terkedilmesi gerekmez miydi? Mesela daire başkanı ile sözleşmeli memur olabilirdi yeni konsept. Ama yapılan yalnız kılık-kıyafet değişikliği ve kapak fonundaki “kubbe” figürü olunca ister istemez Padişah’ın bu uygulamasını “kraldan çok kralcı olmak”la açıklayabiliyoruz. Sonraki baskıda serinin adının İbretli Hikayeler olarak değiştirilmiş olması da sanırım bu tavrın bir başka yansıması.

Gerçek gündemimiz başka ne olabilir ki?

Bizde Necip Fazıl en eski ikondur, Sezai Karakoç ve İsmet Özel de onu takip ederler. Cemil Meric’in de bir ikona dönüşmesi an meselesi; hatta belki de dönüştü. Birisi ikona dönüştü mu, bilin ki artık onu anlama imkanı kalmamıştır.

Kaç kitabı vardır, kimler için yazmıştır ve ne söyler? Bu adamın derdi nedir? Cemil Meriç, fildişi kuleden yazan bir sosyete midir? Bir halk kahramanı midir? Cemil Meriç yalnızca aslını arayan bir bilgedir. Baskısı olmayan Kültürden İrfana kitabının başındaki röportajda şöyle der: “Ben de belli bir çağın insani olarak kültürün hizmetinde idim şimdiye kadar. Dünya kutuphanelerinin kapılarını yurdumun insanlarına açmak istedim. Hint ormanlarının uğultusunu taşıdım edebiyatımıza. Batının büyük düşünce fatihlerini konuşturdum. Eserlerimin «kültür» cildi, aşağı yukarı tamamlandı. Bundan sonra «irfan» cildi başlayacak. Ayrıntılarla fazla uğraştım şimdiye kadar. Artık bu uzun yolculukta devsirebildigim hakikat meyvalarını takdime çalışacağım okuyucularıma. Kültürden çok irfanla uğraşmak istiyorum.”

Bunu söylediğinde 1986 yılıdır. Onu tanıdığımız bütün kitapları yayınlanmış, artık ‘ustad’ lakabina çoktan kavuşmuş ve gencecik beyinleri sulamaya başlamıştır. Kültürden irfana bu yolculuğu ancak bir yıl kadar devam eder ve Cemil Meric’e 1987’de hak vaki olur.

Nedir peki bu kitabı diğerlerinden ayıran? Bu Ulke’de karşımıza çıkan ayna gibi dürüst adam, kültürün bu cengaveri, neden kültürden irfana geçmeye niyetleniyor? Cemil Meriç artık kimdir?

Meric’in diğer kitapları gibi bu da emek istiyor. Okumak için direnmek, düşünmek ve soruların peşine düşmek gerekiyor. Eğer böyle yapmayacaksan, kitabın bir hayal kırıklığı olabileceğini rahatlıkla söyleyebilirim. Zira adından da anlaşılacağı üzere, irfan merak ister; kültür gibi doğal aktarimla edinilmez.

Kitaba kültürün analizi ile başlar. İrdeler, iplik iplik çözer onu. En başından bir kültür atlası çıkarır; daha önceki yazdıklarını çok daha oz (özet değil), çok daha arifane bir şekilde yorumlar. Kültür çağıdır artık yaşadığımız ve insanlar kültürü irfana tercih ederler. Ancak tercih ettikleri kültüre de sahip çıkmazlar. Anlaşılmaz şeydir.

Bu ilk bölümde ciddi tarih mulahazalariyla ve ilim felsefesiyle karşılaşırız. Bizim diye sahiplenip de ne kitabını, ne adını bildiğimiz adamlardan söz acar. Okudukça bir yanımız ezilir, çünkü anlattığı bir masal değil, kaybedilen koca bir mirasın hüzünlü öyküsüdür. Okudukça bir yanımız itiraz edecek gibi olur, çünkü tablo gerçekten içler acısıdır. Artık geriye dönüşler kapalıdır. Kimsenin bilgiye, tefekküre, tarihe tahammülü yok der. Haksız midir? Batı için on dokuzuncu asır bir tarih asrıyken, bizim için bir tarihten kopuş asrı olmamış mıdır?

İslam’dan bahsetmeye başlar. İslam olan Avrupalı irfan sahipleriyle, İslam’i müslümanlardan çok çalışan oryantalistlerden bahis acar. Tek tek kitaplarını, çalışmalarını, bize neye mal olduklarını belirtir. Bu kısmın en çarpıcı yani, Cemil Meriç’in, kalemiyle Hindistan’i dolaşırken bulduğu Biruni’ye olan duskunlugudur. Biruni ile bir olur ve der ki: “İlmi araştırma ameli bir fayda gütmez, çünkü fayda varlıkların değerini tayin etmez.” işte buralarda artık bir yirminci yüzyıl muharririyle değil, Gazali sonrası bir arifle konusmadayiz. İrfan, kapımızı calmaktadir.

İslam medeniyeti ve içeriği hakkında derin incelemeler görüyoruz ardından. Bunu yaparken batılıların katkılarına değinmekten ve hatta kıymetli eserlerini övmekten hiç çekinmez, yalnız bir not düşer: maksatlı her ilmi hareket gibi oryantalizm de seri çıkarların toplamıdır. O yüzden Cemil Meric’i, onları okurken insaflı, incelerken acımasız buluruz. Ama bunun rahatsız olunacak bir tarafı yoktur, zira “icinde şüphe taşımayan, hiçbir şeyi incelemez; hiçbir şeyi incelemeyen, hiçbir hakikati kesfedemez.”

İrfan geleneğine ve Arapça’ya de değinir. Arapça ve Osmanlıca çok önemlidir bu irfan yolculuğunda. Ancak ona göre harfler değişmese de netice çok farklı olmazdı, zira birikim yokluğunun günahını tek başına harf inkılabına yükleyemeyiz. Kendisi Arapca’yi bir türlü öğrenemediği ve kültür adamlarından da bilen birini göremediği için, ‘Osmanlı Arapca’yi bilmezdi’ hükmüne varır. Bu sırada medreseleri görmezden gelmesi, ilim geleneğinden bahsetmemesi kitabın en ciddi yarası olarak gözümüze çarpıyor. Cemil Meric’in yolculuğu edebiyatla ilgili noktalar ve bugüne/bugünümüze dair yorumlarla sona erer. Yolculuğun bu ilk ve uzun adımı, ince perdeden nagmelerle tamamlanmıştır. Sonraki kitaplarını tamamen irfana adayacagini sezdiren cümlelerle kitap nihayet bulur.

Bulur bulmasına da, kitabı okuyup onca zahmetle sonuna gelindiğinde, karşısına bir Futuhu’l-Gayb, bir Fusus bekleyen okur susuz kalır. Zira bahsettiğimiz irfan yalnızca kapıyı çalmış ve geri dönmüştür. Ama bu, yolculuğun daha başıydı. Eğer kitabı Cemil Meric’in geçiş eseri kabul edersek, bize bu geçişi fazlasıyla sağlıyor. İrfana açılan bir penceremiz oluveriyor, kendisiyle irfana doymasak bile.

Bunun için ikonlardan ve tembel fikirlerden arınarak bir irfan atlası yapmamız lazım. Cemil Meric de buna inanır ve der ki, hiçbir düşünce emeksiz fethedilemez, sahikalara ancak patikalardan tirmanilabilir. Onu irfan yolculuğuna zorlayan neyse, sancılar içindeki zihinlerimizi, kalplerimizi de bu yolculuğa çıkaracak odur. İrfan, bir hazinedir ki, aramakla bulunmaz, yalnız bulanlar arayanlardandir. Haydi atlasimizi yapıp yolculuğumuza çıkalım. Cemil Meric’le orada karşılaşırız belki.

MÜFREDAT.03 EYLÜL-EKİM 2010′de yayınlanmıştır.

Bu yüzden, hiçbir yorumun evrenselliğini iddia edemeyiz; bu yorum ne kadar çok kişi tarafından benimseniyor, ne kadar bilgi tarafından destekleniyor olsa da.

Bunları aslen şunun için yazıyorum: bir yorumu kendisine hayat düsturu eyleyen kimse, o yorumun gerçeğine ne kadar içten inanırsa inansın, başka yorumların varlığını teoride ve pratikte kabul etmek durumundadır. Yani kendi bakış acısı, insan kaynağından çıkmışsa, zaman ve mekana bağımlı olarak olusturulmussa her şartta ‘hakikat’ten bir sapmaya sahiptir ve bu sapma nedeniyle ‘hakikat’ olmaktan fersahlarca uzaktır.

Kısacası, bir kimsenin yorumunun doğru olduğuna inancı, diğer yorumların yanlış olmasına inanmayı gerektirebilir. Ama onların da doğru olabilme ‘ihtimal’i her zaman kendisininki ile aynıdır.

Çareyi neden bilmediğimizi sorarsak, esas sorumuzu sormuş oluruz herhalde. Çare, bilinmediği sürece çare değildir çünkü. Biz cevabını bilmediğimiz sorularla birden karşılaşmadık, önce sorularımızı sormayı bıraktık, sonra cevapsız sorular sardı etrafımızı. Kendimize, insanlığa ve Yaradan’a sorular soracaktık halbuki; ama ya aldığımız bir cevapla tatmin olduk yada sorulardan birinin çetrefilliği bizi soru sormaktan vazgeçirdi, belki ikisi de. Sonuçta ‘insan’ı sorusuzluğuyla başbaşa bıraktık.

Çare aramayışımız o kadar belirgin ki, son iki yüzyılda tüm klasik eserlerin sadece yüzde birinden biraz fazlası okunmuş. Bu demektir ki, bizden önce sorulan soruları hiç öğrenmemişiz; ki cevaplamaya kalkalım onları. Ama zihinlerimiz hazır sorulara verilecek hazır cevaplar peşinde.

Derdimiz çaresizliğimizdir. Ama çareyi bilmeyişimiz değil çareyi aramayışımız bizi çaresiz bırakıyor. Bu yüzden öbür dertlerimizi dertten bile saymaya varmıyor gönlüm.

Sezai Karakoç, Bir Taş da Sen At

Nuri Pakdil, Edebiyat Dergisi

Ş. Teoman Duralı, Çağdaş Küresel Medeniyet